Mehnat shartnomasi: shartlari, muddati va rasmiylashtirish
Advokat, 16 yillik tajriba
Mehnat shartnomasida qaysi shartlar majburiy, muddatli shartnoma qachon qonuniy, dastlabki sinov qancha davom etadi, ishga qabul qilish va my.mehnat.uz da ro'yxatdan o'tkazish tartibi.
O'zbekistonda mehnat shartnomasi yozma shaklda, qog'ozda yoki elektron tarzda, kamida ikki nusxada tuziladi. U imzolangan kundan kuchga kiradi va my.mehnat.uz dagi Yagona milliy mehnat tizimida majburiy ro'yxatdan o'tkaziladi. Muddat ko'rsatilmagan bo'lsa, shartnoma nomuayyan muddatga tuzilgan hisoblanadi, muddatli shartnoma esa 3 yildan oshmasligi kerak. Bu qoidalar 2023-yil 30-apreldan amal qilayotgan Mehnat kodeksida belgilangan.
Ish beruvchiga ko'pincha qonuniy asossiz tuzilgan muddatli shartnoma, shartnomaga yozilmagan dastlabki sinov va rasmiylashtirilmagan ish pand beradi.
Qaysi shartlar majburiy
Kodeksning 104-moddasi har bir shartnomada bo'lishi kerak bo'lgan shartlarni sanab o'tadi. Ularning bir qismi doim kerak, boshqalari faqat alohida hollarda.
| Shart | Nima yoziladi | Qachon kerak |
|---|---|---|
| Ish joyi | Tashkilot yoki uning bo'linmasi, ish manzili | Doim |
| Mehnat vazifasi | Kasb, lavozim, ishning aniq turi | Doim |
| Ishning boshlanish sanasi | Kalendar sana | Doim |
| Mehnatga haq to'lash | Maosh yoki tarif stavkasi, qo'shimcha to'lovlar, ustamalar, mukofotlar | Doim |
| Muddat va uning asosi | Shartnoma muddati va u nima uchun muddatli ekani | Muddatli shartnomada |
| Ish va dam olish rejimi | Xodimning ish jadvali | Umumiy rejimdan farq qilsa |
| Kafolatlar va kompensatsiyalar | Ish joyidagi mehnat sharoitlarining xususiyatlari | Alohida sharoitlarda ishlaganda |
| Ishning xususiyati | Ko'chma, sayyor, yo'ldagi ish | Ish talab qilsa |
Shartnoma matnida yozilmagan xodim huquqlari yo'qolmaydi: Kodeks ularni sanab o'tmasdan ham amal qiladi. Hukumat namunaviy shartnoma shakllarini tasdiqlaydi, biroq ular tavsiyaviy xususiyatga ega. Tayyor namunani lavozimga moslash kerak bo'ladi: sotuvchi, bosh buxgalter va masofaviy dasturchining xatarlari har xil.
2025-yilgi o'zgarishlardan keyingi rekvizitlar
Shartnomada uning raqami, sanasi, tuzilgan joyi va tomonlarning rekvizitlari ko'rsatiladi. 2025-yil 13-fevraldagi O'RQ-1030-son Qonun bilan xodim rekvizitlari yangilangan, endi ular familiya, ism va otasining ismi, hujjat ma'lumotlari, manzil va aloqa ma'lumotlari, JShShIR hamda jamg'arib boriladigan pensiya hisobvarag'i raqamidan iborat. Ish beruvchi nomini, imzolovchi haqidagi ma'lumotni va uning vakolati asosini, manzilini, STIRni, bank rekvizitlarini va aloqa ma'lumotlarini yozadi.
Tushirib qoldirilgan rekvizit shartnomani haqiqiy emas qilmaydi, u shunchaki to'ldiriladi. Rekvizitlar o'zgarsa, tomon bu haqda 3 ish kuni ichida yozma xabar beradi. Xorijiy xodimga JShShIR rasmiylashtirishdan oldin kerak, tartibi xorijliklar uchun JShShIR olish sahifasida yozilgan.
Nomuayyan yoki muddatli shartnoma
Nomuayyan muddatli shartnoma asosiy variant bo'lib qoladi. Muddatli shartnoma ko'pi bilan 3 yilga va faqat 112 yoki 113-moddadagi asos bo'lganda tuziladi.
112-modda ish tabiatan vaqtinchalik bo'lganda muddatli shartnomani talab qiladi: yo'q xodim o'rniga ishlash, ikki oygacha vaqtinchalik ishlar, mavsumiy ishlar, odatdagi faoliyat doirasidan tashqaridagi ishlar, ishlab chiqarishni bir yilgacha kengaytirish, stajirovka, ishlash uchun qonuniy kirib kelgan chet el fuqarolarini ishga olish.
113-modda muddatli shartnomani tomonlar kelishuvi bilan tuzishga ruxsat beradi. Shunday tartibda mikrofirmalar va yakka tartibdagi tadbirkorlar xodimlari, rahbarlar, ularning o'rinbosarlari va bosh buxgalterlar, kunduzgi ta'lim talabalari hamda o'rindoshlar rasmiylashtirilishi mumkin.
Asos bo'lmasa, shartnoma nomuayyan muddatga tuzilgan hisoblanadi. Nizoda muddatning asosliligini ish beruvchi isbotlaydi. Nomuayyan muddatli shartnomani xodimning roziligisiz muddatli shartnomaga aylantirib bo'lmaydi.
Dastlabki sinov: nima mumkin, nima mumkin emas
Sinov faqat shartnomada yozilgan bo'lsa amal qiladi. Yozuv bo'lmasa, xodim sinovsiz ishga qabul qilingan hisoblanadi.
| Masala | Qoida | Modda |
|---|---|---|
| Umumiy chegara | 3 oygacha | 130 |
| Rahbar, o'rinbosar, bosh buxgalter, alohida bo'linma rahbari | 6 oygacha | 130 |
| Kasallik va boshqa yo'q bo'lgan davrlar | Sinov muddatiga kirmaydi | 130 |
| Kimga mumkin emas | Homilador ayollar, 3 yoshgacha bolasi bor ayollar, 18 yoshga to'lmaganlar, 6 oygacha shartnoma tuzganlar, o'qishni tugatgach bir yil ichida mutaxassisligi bo'yicha ishga kirganlar, 129-moddadagi boshqa toifalar | 129 |
| Sinov vaqtida bekor qilish | Har bir tomon kamida 3 kun oldin yozma ogohlantiradi | 132 |
Sinov davrida butun mehnat qonunchiligi amal qiladi, bu davr mehnat stajiga kiradi. Natijani qoniqarsiz deb hisoblagan ish beruvchi sabablarini ko'rsatishi shart.
Ishga qabul qilish qanday rasmiylashtiriladi
- Hujjatlarni to'plang: pasport yoki ID-karta, mehnat daftarchasi yoki elektron daftarchadan ko'chirma, harbiy xizmatga majburlar uchun harbiy guvohnoma yoki hisobda turganlik guvohnomasi, ish maxsus tayyorgarlikni talab qilsa diplom yoki sertifikat va JShShIR. Boshqa hujjatlarni talab qilishni Kodeks taqiqlaydi.
- Imzolashdan oldin shaxsni ishning mazmuni, mehnat sharoitlari, ichki mehnat tartibi qoidalari va unga tegishli boshqa ichki hujjatlar bilan tanishtiring.
- Shartnomani kamida ikki nusxada imzolang. Bittasini xodimga bering, ish beruvchidagi nusxada u olganligi haqida imzo qo'yadi.
- Ishga qabul qilish haqida buyruq chiqaring. Uning mazmuni shartnomaga mos bo'lishi kerak, buyruq ish haqiqatda boshlangan kundan 3 kun ichida imzo qo'ydirib e'lon qilinadi.
- Mehnat daftarchasiga yozuv kiriting va shartnomani my.mehnat.uz tizimida ro'yxatdan o'tkazing. Birinchi marta ishga kirib, 5 kundan ortiq ishlagan shaxsga daftarchani ish beruvchi rasmiylashtiradi.
Shartnomani elektron tarzda ham tuzish mumkin. Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 27-dekabrdagi 891-son qarori bu tartibni mustahkamladi: ish beruvchi shartnomani tizimda shakllantiradi, tomonlar uni ERI bilan imzolaydi, xodim hujjatni my.gov.uz dagi shaxsiy kabinetidan yuklab oladi. Qog'oz shakli ham ruxsat etilgan, ammo ro'yxatdan o'tkazish ikkala holatda ham kerak. Bu barcha ish beruvchilarga, jumladan MChJ ochgan kompaniyalarga ham tegishli: birinchi shartnoma odatda direktor bilan tuziladi.
Agar xodim shartnomasiz ishga chiqqan bo'lsa
Vakolatli shaxs xodimni ishga qo'ygan birinchi kundan boshlab, hujjatlar bo'lmasa ham, shartnoma tuzilgan hisoblanadi (128-modda). Ish beruvchi shartnoma va buyruqni ish boshlangan kundan 3 kun ichida rasmiylashtirishi shart.
Mehnat munosabatlarini xizmat ko'rsatish shartnomasi bilan almashtirib bo'lmaydi. 11-modda bunday shartnomalarni taqiqlaydi, 33-moddaga ko'ra esa sud ularni mehnat munosabatlari deb tan olishi mumkin. Shunda bu munosabatlarga xodim uchun barcha kafolatlar bilan mehnat qonunchiligi qo'llaniladi.
Shartnomani o'zgartirish va bekor qilish
Shartlar tomonlar kelishuvi bilan o'zgartiriladi: qo'shimcha kelishuv imzolanadi va buyruq chiqariladi. O'zgarishlar ham tizimda ro'yxatdan o'tkaziladi. Xodimning roziligisiz shartlarni faqat texnologiya, ishlab chiqarishni tashkil etish o'zgarganda yoki hajmlar qisqarganda, uni kamida 2 oy oldin yozma ogohlantirib o'zgartirish mumkin (137-modda).
O'z tashabbusi bilan xodim ish beruvchini 14 kalendar kun oldin ogohlantirib ketadi (160-modda). Rahbarlar, mavsumiy xodimlar, mikrofirmalar va yakka tartibdagi tadbirkorlar xodimlari uchun muddatlar boshqacha. Shartnomaning bekor qilinishi ham tuzilishi kabi ro'yxatdan o'tkaziladi.
Shtatingizga shartnoma tuzmoqchi yoki amaldagilarini tekshirmoqchi bo'lsangiz, «Mehnat huquqi va kadrlar masalalari» xizmatini ko'ring. Ichki mehnat tartibi qoidalari va lavozim yo'riqnomalarini ichki hujjatlar doirasida tayyorlaymiz.
Ko'p beriladigan savollar
Muddatli mehnat shartnomasi qancha muddatga tuziladi?
Ko'pi bilan 3 yilga va faqat Mehnat kodeksining 112 yoki 113-moddasidagi asos bo'lganda. Asossiz shartnoma nomuayyan muddatli hisoblanadi.
Mehnat shartnomasini ro'yxatdan o'tkazish shartmi?
Ha. Shartnomani tuzish, o'zgartirish va bekor qilish my.mehnat.uz dagi Yagona milliy mehnat tizimida ro'yxatdan o'tkaziladi. Talab barcha ish beruvchilarga va qog'oz shartnomalarga ham tegishli.
Mehnat shartnomasini elektron tuzish mumkinmi?
Ha. Shartnoma my.mehnat.uz tizimida shakllantiriladi va ikkala tomonning ERIsi bilan imzolanadi, xodim uni my.gov.uz dagi shaxsiy kabinetidan yuklab oladi. Qog'oz shakli ham joiz.
Dastlabki sinovning eng uzoq muddati qancha?
3 oy. Tashkilot rahbari, uning o'rinbosarlari, bosh buxgalter va alohida bo'linma rahbari uchun muddat 6 oygacha bo'lishi mumkin.
Ishga qabul qilishda qanday hujjatlarni talab qilish mumkin?
Pasport yoki ID-karta, mehnat daftarchasi yoki elektron daftarchadan ko'chirma, harbiy xizmatga majburlar uchun harbiy hujjat, maxsus tayyorgarlik talab qilinadigan ishlarda diplom yoki sertifikat va JShShIR. Boshqasini talab qilish taqiqlanadi.
Necha yoshdan ishga qabul qilish mumkin?
Umumiy qoidaga ko'ra 16 yoshdan. 18 yoshga to'lmaganlar uchun Mehnat kodeksining 411-422-moddalaridagi qo'shimcha cheklovlar amal qiladi.
Xodim ishdan ketishi haqida necha kun oldin ogohlantiradi?
14 kalendar kun oldin yozma ravishda. Ish beruvchi bilan kelishib, shartnomani ertaroq bekor qilish mumkin. Dastlabki sinov vaqtida ogohlantirish 3 kun.
Huquqiy asos
- O'zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, 28.10.2022 yildagi O'RQ-798-son, 11, 33, 103-114, 118, 123-132, 137, 160-moddalar
- O'zbekiston Respublikasining 13.02.2025 yildagi O'RQ-1030-son Qonuni, Mehnat kodeksiga o'zgartirishlar kiritish haqida
- Vazirlar Mahkamasining 27.12.2024 yildagi 891-son qarori, elektron mehnat shartnomasi to'g'risida
