MChJ to'g'risidagi yangi qonun: 2026-yil 22-iyuldan nima o'zgardi
Advokat, 16 yillik tajriba
O'RQ-1137-son Qonun nimani o'zgartirdi: affillangan shaxslar bilan bitimlar, sof aktivlardan yirik bitim chegarasi, direktorning fidutsiar majburiyatlari, ishtirokchilar huquqlari va ustavda nimani tekshirish kerak.
2026-yil 22-iyuldan O'zbekistonda 2026-yil 21-apreldagi O'RQ-1137-son «Mas'uliyati cheklangan jamiyatlar to'g'risida»gi yangi Qonun amal qilmoqda, 2001-yilgi 310-II-son qonun o'z kuchini yo'qotdi. Asosiy qoidalar saqlanib qoldi: ustav fondining umumiy eng kam miqdori qonunda belgilanmagan, ishtirokchilar soni 50 tagacha, hissa bir yil ichida qo'shiladi. Affillangan shaxslar bilan bitimlar tartibi, yirik bitim chegarasi, direktor majburiyatlari va ishtirokchilar huquqlari o'zgardi.
MChJ ustavni qayta yozishi kerak bo'lgan muddatni qonun belgilamagan. Shu bilan birga uning normalari barcha jamiyatlarga allaqachon qo'llanilmoqda va nizolar ular asosida hal etiladi.
Nima o'zgardi: eski qonun bilan solishtirish
| Masala | 2001-yilgi qonun | Yangi qonun | Modda |
|---|---|---|---|
| Navbatdan tashqari yig'ilish | Ovozlarning 1/10 qismiga ega ishtirokchilar talabi bilan | Bitta ishtirokchining talabi bilan | 33 |
| Yirik bitim | Mol-mulk qiymatining 25 foizidan ortiq | Sof aktivlar qiymatining 25 foizidan ortiq | 50 |
| Affillangan shaxslar bilan bitimlar | Alohida tartib yo'q edi | Bildirish, o'rganish, ma'qullash, yillik hisobotda oshkor etish | 55-59 |
| Direktor majburiyatlari | Vijdonan va oqilona harakat qilish haqida umumiy qoida | Fidutsiar majburiyatlar ro'yxati | 44, 46 |
| Majoritar ishtirokchi | Qonunda bunday tushuncha yo'q edi | Ta'rif va zarar uchun javobgarlik | 48 |
| Faoliyat turlari | Qonun taqiqlamagan har qanday | Ta'sis hujjatlarida ko'rsatilmagan faoliyatga ham aniq ruxsat berilgan | 3 |
| Shu'ba jamiyatlar | Alohida modda yo'q edi | Qoidalar va asosiy jamiyat javobgarligi | 7 |
| Filial va vakolatxonalar | Alohida modda yo'q edi | Tashkil etish tartibi, yagona reyestrdagi yozuv | 6 |
Affillangan shaxslar bilan bitimlar: yangi tartib
Bu qonunning eng sezilarli yangiligi. Affillangan shaxslarga 20 foiz va undan ortiq ulushga ega ishtirokchilar, direktor, kuzatuv kengashi va kollegial ijro etuvchi organ a'zolari, shu'ba kompaniyalar, 20 foizlik ulush egasi bir xil bo'lgan kompaniyalar va 55-moddadagi boshqa shaxslar kiradi. Direktor akasining firmasi bilan shartnoma yoki ta'sischidan ofis ijarasi endi alohida tartibda rasmiylashtiriladi.
- Affillangan shaxs jamiyatni yozma xabardor qiladi: taraflar, predmet, shartnomaning muhim shartlari. Bildirish rasmiy sayt, pochta yoki elektron pochta orqali yuboriladi.
- Ijro etuvchi organ bitimni 3 ish kuni ichida o'rganadi va yuridik, moliyaviy va texnik xulosalar bilan bayonnoma rasmiylashtiradi.
- Kuzatuv kengashi bildirish kelib tushgan kundan 15 kundan kechiktirmay qaror qabul qiladi. Uning ikki yoki undan ortiq a'zosi affillangan bo'lsa, qarorni umumiy yig'ilish qabul qiladi.
- Affillangan shaxs muhokamada qatnashmaydi va ovoz bermaydi. Kengash bir ovozdan, yig'ilish esa ovozlarning uchdan ikki qismi bilan qaror qiladi.
- Summa sof aktivlarning 10 foizi va undan ortiq bo'lsa, bozor qiymatini baholash va shartlarni mustaqil tashqi auditorlik tashkiloti tomonidan o'rganish talab etiladi.
- Bitim to'g'risidagi ma'lumotlar jamiyatning yillik hisobotiga kiritiladi.
Qonun tartibni kuzatuv kengashi orqali tavsiflaydi, biroq MChJ uni tuzishga majbur emas. Kengash bo'lmasa, tartibni ustavda aniq belgilab, qarorni umumiy yig'ilishga topshirish ma'qul.
Buzilish qimmatga tushadi. Bitim sudda nizolashilishi mumkin, ishtirokchining so'rovi bilan direktor 3 ish kuni ichida unga hujjatlarni beradi, 5 foiz va undan ortiq ulushga ega ishtirokchi esa o'zi auditor jalb qilishga haqli. Sud buzilishni tasdiqlasa, kompaniya bu xarajatlarni bir oy ichida qoplaydi.
Yirik bitim sof aktivlardan hisoblanadi
Ilgari 25 foizlik chegara jamiyat mol-mulki qiymatidan olingan, endi oxirgi davr moliyaviy hisobotidagi sof aktivlardan olinadi. Krediti bor kompaniya uchun farq katta. Aytaylik, aktivlar 10 mlrd so'm, majburiyatlar 7 mlrd so'm. Sof aktivlar 3 mlrd so'mga teng. Ilgari 2,5 mlrd so'mdan qimmat bitim yirik hisoblangan, endi 750 mln so'mdan qimmati yirik.
Ustavda yuqoriroq chegara belgilanishi mumkin. Yirik bitim to'g'risidagi qarorni umumiy yig'ilish qabul qiladi, tartib buzib tuzilgan bitim jamiyat yoki ishtirokchining da'vosi bilan sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.
Direktor: fidutsiar majburiyatlar va javobgarlik
44-modda ilk bor direktor, kuzatuv kengashi va kollegial organ a'zolarining majburiyatlarini sanab o'tadi. Ular jamiyat va ishtirokchilar manfaatlarini ko'zlab vijdonan harakat qiladi, kompaniya mol-mulkidan shaxsiy maqsadlarda foydalanmaydi, kompaniyaning biznes imkoniyatlarini o'zlashtirmaydi, roziliksiz raqobatdosh biznes yuritmaydi, sir tutiladigan axborotni saqlaydi va qabul qilgan qarorlari evaziga manfaat olmaydi.
Bu majburiyatlar buzilishidan kelgan zarar uchun direktor jamiyat oldida javob beradi, da'voni ishtirokchi ham qo'zg'atishi mumkin (46-modda). To'lovga qobiliyatsizlik direktor, kengash a'zosi yoki ishtirokchining noqonuniy harakatlari tufayli yuzaga kelsa, mol-mulk yetishmaganda unga subsidiar javobgarlik yuklatilishi mumkin (4-modda). Ilgari bu norma faqat ishtirokchilarga tegishli edi. Majburiyatlarni direktor bilan shartnomada va ichki hujjatlarda aks ettirish kerak.
Ishtirokchilar: ozchilik huquqlari va ko'pchilik javobgarligi
Navbatdan tashqari yig'ilishni endi har qanday ulushga ega bitta ishtirokchi chaqirishi mumkin. Ijro etuvchi organ talabni 3 kun ichida ko'rib chiqadi. U faqat talab qilish tartibi buzilgan yoki masalalar yig'ilish vakolatiga kirmagan bo'lsa rad etishga haqli. Yig'ilish 45 kundan kechiktirmay o'tkazilishi kerak.
Majoritar ishtirokchi qaror jamiyat yoki boshqa ishtirokchilarga zarar yetkazishini bila turib o'z mavqeyidan foydalanishga haqli emas va yetkazilgan zarar uchun javob beradi (48-modda). Minoritar ishtirokchilar o'z qo'mitasini tuzishi mumkin, tartibini ustav belgilaydi (47-modda).
Ulush faqat to'langan qismi doirasida boshqa shaxsga o'tkazilishi mumkin (21-modda). Ishtirokchi manzili, telefoni va elektron pochtasi o'zgargani haqida jamiyatga xabar berishi shart (10-modda). Ishtirokchi talabi bilan o'tkazilgan auditga u o'zi haq to'laydi, biroq yig'ilish xarajatni qoplashi mumkin (53-modda).
Nima o'zgarishsiz qoldi
Ta'sis hujjatlari o'sha-o'sha: ta'sis shartnomasi va ustav, bitta ishtirokchi bo'lsa faqat ustav. Eng kam kapital faqat litsenziya talablarida belgilanishi mumkin. 10 000 BHMdan qimmat naqd pulsiz hissani baholovchi tashkilot baholaydi. Ishtirokchilar ulushni sotib olishda imtiyozli huquqni saqlab qoladi, 50 foiz va undan ortiq ulush xaridori esa minoritar ishtirokchilarga ulushlarini sotib olishni taklif qilishi shart. Yangi kompaniyalar avvalgi tartibda ro'yxatdan o'tkaziladi.
Alohida huquqiy rejim belgilangan hududlarda boshqa qoidalar amal qilishi mumkin: bu normani 2-moddaga 2026-yil 13-iyuldagi O'RQ-1158-son Konstitutsiyaviy qonun qo'shgan.
O'z MChJingizda nimani tekshirish kerak
- ustav va ta'sis shartnomasidagi 310-II-son qonunga havolalar;
- yirik bitim chegarasi: xohlasangiz uni ustav bilan oshirish mumkin;
- affillangan shaxslar bilan bitimlarni ma'qullash tartibi va bunday shaxslar ro'yxati;
- filiallar, vakolatxonalar, shu'ba va qaram xo'jalik jamiyatlari haqidagi ma'lumotlar: ular ustavda majburiy (14-modda);
- direktor bilan shartnoma, maxfiylik va raqobat haqidagi qoidalar;
- ishtirokchilarning aloqa ma'lumotlari va navbatdan tashqari yig'ilishni chaqirish tartibi.
Ustavga kiritilgan o'zgarishlar davlat ro'yxatidan o'tkaziladi, bu korxonani qayta ro'yxatdan o'tkazish sifatida rasmiylashtiriladi. Ustavni yangi qonun bilan solishtirish va yangi tahririni tayyorlashni «Korporativ huquq» xizmati doirasida bajaramiz.
Ko'p beriladigan savollar
MChJ to'g'risidagi yangi qonun qachon kuchga kirdi?
2026-yil 22-iyulda, rasmiy e'lon qilingandan uch oy o'tib. 2001-yil 6-dekabrdagi 310-II-son qonun o'z kuchini yo'qotdi.
Yangi qonundan keyin MChJ ustavini o'zgartirish kerakmi?
Majburiy muddatni qonun belgilamagan. Ustavni solishtirib chiqish kerak: eski qonunga havolalar, yirik bitim chegarasi, affillangan shaxslar bilan bitimlar tartibi, shu'ba jamiyatlar haqidagi ma'lumotlar. O'zgarishlar davlat ro'yxatidan o'tkaziladi.
MChJning eng kam ustav fondi qancha?
Umumiy eng kam miqdorni qonun belgilamaydi, u litsenziya talablarida belgilanishi mumkin. Hissa ta'sis hujjatlaridagi muddatda, ammo ro'yxatdan o'tgan kundan boshlab bir yildan kechiktirmay qo'shiladi.
MChJda nechta ishtirokchi bo'lishi mumkin?
50 tadan ko'p emas. Ishtirokchilar soni oshsa, jamiyat bir yil ichida aksiyadorlik jamiyatiga yoki ishlab chiqarish kooperativiga aylantirilishi kerak.
MChJning yirik bitimi nima?
Oxirgi moliyaviy hisobot bo'yicha sof aktivlarning 25 foizidan ortiq summadagi bitim yoki o'zaro bog'liq bir nechta bitim, agar ustavda yuqoriroq miqdor belgilanmagan bo'lsa. Qarorni umumiy yig'ilish qabul qiladi.
MChJning affillangan shaxslari kimlar?
20 foiz va undan ortiq ulushga ega ishtirokchilar, direktor, kuzatuv kengashi va kollegial organ a'zolari, shu'ba kompaniyalar va egalari bir xil bo'lgan kompaniyalar. To'liq ro'yxat 55-moddada keltirilgan.
Bitta ishtirokchi navbatdan tashqari yig'ilish chaqira oladimi?
Ha, talabni har qanday ishtirokchi qo'yishi mumkin. Ijro etuvchi organ uni 3 kun ichida ko'rib chiqadi, yig'ilish esa talab qilingan kundan 45 kundan kechiktirmay o'tkaziladi.
Huquqiy asos
- O'zbekiston Respublikasining 21.04.2026 yildagi O'RQ-1137-son «Mas'uliyati cheklangan jamiyatlar to'g'risida»gi Qonuni
- O'zbekiston Respublikasining 06.12.2001 yildagi 310-II-son Qonuni, 22.07.2026 da o'z kuchini yo'qotgan
- O'zbekiston Respublikasining 13.07.2026 yildagi O'RQ-1158-son Konstitutsiyaviy qonuni, 2-moddaga qo'shimcha
